آموزش

قرارداد سوآپ چیست؟ معاوضه جریان‌های نقدی بر مبنای متغیرهای گوناگون

ریسک بخش جدایی‌ناپذیر تبادلات مالی است. اما تلاش برای گریز از این ریسک‌ها، ایجاد ابزارهای مالی‌ای را به دنبال داشته که خیال خیلی‌ها را راحت کرده است. یکی از انواع این ابزارها، ابزار مشتقه است که سازوکارشان بر مبنای دارایی‌های دیگری تعریف می‌شود. ابزار مشتقه را می‌توان در چهار گروه، تقسیم‌بندی کرد. این چهار گروه عبارت‌اند از: قراردادهای آتی، قراردادهای اختیار معامله، قراردادهای سلف و قراردادهای معاوضه یا سوآپ. برای پاسخ به این پرسش که «قرارداد سوآپ چیست» می‌توان گفت این قرارداد یکی از زیرمجموعه‌های اوراق مشتقه است. مانند سایر ابزارهای مالی، این قراردادها نیز کاربردهای ويژه‌ای دارند. در ادامه قصد داریم تعریف سوآپ را به زبان ساده بیان کنیم و با کاربردهای آن بیشتر آشنا شویم.

بیشتر بخوانید

قرارداد سوآپ چیست؟

آشنایی با قرارداد سوآپ به زبان ساده

سوآپ به معنای مبادله و به طور کلی تعویض و جانشینی است. اما می‌خواهیم بدانیم مفهوم قرارداد سوآپ در بازارهای مالی چیست. این قراردادها توافق‌نامه‌هایی هستند که میان دو طرف منعقد می‌شوند. طرفین بر اساس این قرارداد، متعهد می‌شوند که جریان‌های نقدی آتی را با هم معاوضه کنند. نحوه پرداخت‌ طرفین در این قرارداد متفاوت خواهد بود. این جمله‌ها را می‌توان تعریف سوآپ به زبان ساده دانست.

نخستین مرتبه این قرارداد میان دو شرکت IBM و بانک جهانی، در سال ۱۹۸۱ منعقد شد. در میان سایر ابزارهای مشتقه، سوآپ سابقه‌ کم‌تری دارد؛ اما اهمیت آن زیاد است. یعنی اگر ابعاد بازار سوآپ را بررسی کنیم، درمی‌یابیم که این قراردادها در قیاس با سایر مشتق‌های مالی اهمیت بیشتری دارند.

در قراردادهای معاوضه، یک‌طرف مبالغی را برحسب یک متغیر تصادفی مانند نرخ بهره، نرخ ارز، بازدهی سهام و یا قیمت یک کالا پرداخت می‌کند. طرف دیگر قرارداد سوآپ نیز مبالغ را به‌صورت شناور یا ثابت، بر پایه یک متغیر تصادفی دیگر پرداخت می‌کند. به این پرداخت‌ها، پرداخت‌های متغیر یا شناور می‌گویند.

ویژگی‌های قرارداد سوآپ چیست؟

در تعریف سوآپ به زبان ساده گفتیم که اساس این قراردادها، مجموعه‌ای از جریان‌های نقدی است. می‌توان چنین گفت که قراردادهای سوآپ، حالت کلی پیمان‌های آتی هستند که در آن‌ها به جای این‌که یک پرداخت انجام شود، با مجموعه‌ای از پرداخت‌ها سروکار داریم. پس در یک تعریف دیگر از قرارداد سوآپ می‌توان گفت، این قراردادها مجموعه‌ای از پیمان‌های آتی هستند. دقت کنید که در هنگام انعقاد این قراردادها، هیچ پولی میان دو طرف مبادله نمی‌شود. به بیان دیگر، ارزش سوآپ در همان ابتدای کار صفر است.

البته سوآپ ارزی در این زمینه متفاوت است و در ادامه توضیح می‌دهیم که سوآپ ارزی چیست. اما در این بخش به همین مقدار بسنده می‌کنیم که طرفین در این قراردادها مبلغ فرضی (Notional Principal) قرارداد را در نظر می‌گیرند. این مبلغ فرضی بر اساس ارزهای مختلف تخمین زده می‌شود و در نهایت بین دو طرف رد و بدل می‌شود.

با توجه به تعریف سوآپ، می‌توان دریافت که تاریخ‌های پرداخت یا تاریخ‌های تسویه زیادی در این میان وجود دارد. چرا که مجموعه جریان‌های نقدی اساس کار را تشکیل می‌دهند. دوره زمانی که بین دو تاریخ تسویه قرار می‌گیرد، دوره تسویه (Settlement Period) نام دارد.

ریسک قرارداد سوآپ چیست؟

تسویه قراردادهای سوآپ عموما به شکل نقدی انجام می‌شود. در این نوع از قرارداد، معمولا کمتر شاهد تحویل فیزیکی دارایی خواهیم بود. در هنگام تاریخ خاتمه این قراردادها، طرفین آخرین پرداخت را نیز انجام می‌دهند. تاریخ خاتمه در حقیقت همان تاریخ انقضا در سایر قراردادهای مشتقه است.

طرفین این قراردادها، بر حسب نیاز خود در بازار خارج از بورس معاملات خود را انجام می‌دهند. زمانی که صحبت از قراردادهای خارج بورسی است، مبحثی به نام ریسک نکول نیز مطرح می‌شود. هر زمان که یکی از طرفین به تعهدات خود عمل نکند و در پرداخت مبلغ کوتاهی کند، این ریسک به وجود می‌آید. پس اگر برای‌تان چنین سوالی پیش آمده است که ریسک قرارداد سوآپ چیست، باید به وجود ریسک اعتباری توجه کنید.

به دلیل این‌که بازار سوآپ غیررسمی است، مشخص است که باید تا حدی ریسک و عدم امنیت از جانب طرفین قرارداد پذیرفته شود. به همین دلیل است که این قراردادها در میان موسسه‌های بزرگ و معتبری منعقد می‌شود که احتمال ورشکستگی آن‌ها کم است.

از تعریف سوآپ و آن‌چه تاکنون گفته شد، می‌توان دریافت که این نوع از قراردادها معمولا میان بانک‌ها و موسسه‌های مالی منعقد می‌شود. بانک‌ها به کمک این قراردادها می‌کوشند تا ریسک مالی خود را کاهش دهند. در ادامه و در بخش انواع قرارداد سوآپ، بیشتر با این مسائل آشنا خواهیم شد.

اجزای تشکیل‌دهنده قرارداد سوآپ چیست؟

مانند قراردادهای دیگر، این نوع از قرارداد نیز اجزای مشخصی دارد که بهتر است ابتدا با آن آشنا شویم.

دارایی پایه

دارایی پایه، همان موضوع قرارداد است. در واقع قراردادهای سوآپ بر روی یک دارایی پایه منعقد می‌شوند تا ریسک اعتباری را کاهش دهند. این دارایی‌ها می‌توانند شامل اوراق قرضه با ریسک اعتباری، وام، سبد سهام بورسی، شاخص سهام  و … باشند.

خریدار سوآپ

در قرارداد سوآپ، به خریدار، سرمایه‌گذار یا فروشنده حمایت می‌گویند. این شخص مبالغ خود را بر اساس نرخ شناور پرداخت می‌کند و در ازای آن بازده کل را دریافت می‌کند.

فروشنده سوآپ

فروشنده، همان خریدار حمایت است. این شخصیت، نرخ شناوری را دریافت می‌کند و بازده کل  را به خریدار می‌پردازد.

شخص مرجع یا تعهد مرجع

صدور ابزار بدهی، بر عهده این شخص است. مرجع می‌تواند یک شرکت باشد، می‌تواند صادر‌کننده وام یا حتی دولت باشد.

صرف سوآپ

پرداخت‌هایی که فروشنده سوآپ انجام می‌دهد، پایه صرف نام دارد. در سمت دیگر پرداخت‌های احتمالی که امکان دارد خریدار سوآپ مجبور به انجام آن‌ها شود، پایه حمایت است. خریدار و فروشنده در هنگام انعقاد قرارداد بر روی صرف سوآپ توافق می‌کنند. لازم به ذکر است که صرف تا انتهای زمان خاتمه قرارداد،‌ ثابت خواهد بود.

تفاوت قرارداد آتی و اختیار معامله با قرارداد سوآپ چیست؟

می‌دانیم که اوراق مشتقه با اهداف گوناگونی طراحی می‌شوند. به همین دلیل است که هر یک از این ابزارها، تفاوت‌هایی با دیگر ابزار دارند.

تفاوت اصلی قراردادهای آتی و اختیار معامله با سوآپ در دوره زمانی آن‌ها است. قراردادهای آتی و اختیار معامله معمولا در بازه‌های زمانی کوتاه‌مدت منعقد می‌شوند و سررسید‌های آن‌ها در قیاس با قراردادهای سوآپ، کوتاه‌تر است. اما قراردادهای سوآپ به منظور پوشش ریسک شرکت‌ها ایجاد و در بازه‌های زمانی طولانی‌تری منعقد می‌شوند.

تفاوت دیگر در این میان، در محل انجام معامله است. قراردادهای آتی و اختیار معامله در بازار بورس انجام می‌شوند؛ یعنی جایی که ساختار و ضوابط مشخص و استاندارد است. اما قراردادهای سوآپ همان‌گونه که پیش‌تر هم اشاره کردیم، در خارج از بازار بورس معامله می‌شوند. از این رو به آن‌ها قرار دادهای OTC گفته می‌شود. پس مشخص است که ویژگی این قراردادها این است که ضوابط استاندارد و قانون‌مندی ندارند. البته نباید به اشتباه برداشت کرد که این قراردادها معتبر نیستند. بلکه تفسیر این مطلب به این صورت است که این قراردادها بر اساس توافق طرفین منعقد می‌شوند. از همین رو انعطاف‌پذیری بالایی دارند.

معاوضه جریان‌های نقدی در پیمان‌های آتی در یک زمان صورت می‌گیرد. یعنی تاریخ سررسید مبادلات یکسان است. اما در قراردادهای سوآپ، این امکان وجود دارد که معاوضه‌ها در سررسیدهای مختلفی انجام شود.

آیا می‌توان پیش از تاریخ خاتمه، قرارداد سوآپ را به پایان رساند؟

برخی از مواقع پیش می‌آید که یکی از طرفین این قرارداد، بخواهد پیش از تاریخ خاتمه، از آن خارج شود. اگر بخواهیم مقایسه‌ای با اوراق بدهی داشته باشیم، می‌توانیم بگوییم این شرایط درست مانند آن است که دارنده اوراق قرضه پیش از سررسید اقدام به فروش آن‌ کند. یا این‌که فردی که اختیار معامله یا قرارداد آتی را در اختیار دارد، بخواهد پیش از فرارسیدن تاریخ انقضا، اقدام به فروش کند.

برای این‌که پیش از تاریخ انقضای قرارداد سوآپ از آن خارج شوید، راه‌های گوناگونی وجود دارد که در ادامه به آن می‌پردازیم.

روش اول: جلب رضایت طرف مقابل برای پرداخت مبلغ قرارداد

ارزش فعلی خالص جریان‌های نقدی آتی که طرفین قرارداد ملزم به پرداخت آن در آینده هستند، ارزش بازاری آن را مشخص می‌کند. این ارزش در طول قرارداد سوآپ محاسبه می‌شود. مثلا فرض کنید یک قرارداد سوآپ داریم که ارزش بازاری آن برای یکی از طرفین قرارداد برابر با ۱۲۰ هزار دلار باشد. این فرد می‌تواند با جلب موافقت طرف مقابل و دریافت این مبلغ از او، قرارداد را زودتر از موعد به پایان برساند. در صورت عمل کردن به این شیوه، قرارداد سوآپ برای هر دو طرف خاتمه پیدا می‌کند.

پس مشخص است که مسئله اساسی در این روش خاتمه دادن قرارداد سوآپ چیست. در این شیوه باید طرف مقابل رضایت بدهد که مبلغ ارزش بازاری قرارداد را پرداخت کند. البته موقعی که قرارداد سوآپ منعقد می‌شود، می‌توان این مسئله را پیش‌بینی کرد و آن را در نظر گرفت.

روش دوم: ورود به قرارداد سوآپ معکوس

روش دیگری که برای پایان دادن به قرارداد سوآپ به کار می‌رود، این است که به یک قرارداد سوآپ جدید با موقعیت معکوس وارد شویم. برای این‌که بهتر توضیح دهیم این روش چگونه است، یک مثال برای خروج از سوآپ ارائه می‌کنیم.

فرض کنید یک شرکت قرارداد سوآپ امضا کرده و تعهد داده که از طرف مقابل مبلغی را بر اساس نرخ بهره بین بانکی دریافت کند. در عوض مبلغ ثابتی را به میزان نرخ بهره پنج درصد به طرف دیگر قرارداد خواهد پرداخت. شرکت، بهره ثابتش را در نیمه ژانویه هر سال می‌پردازد و مبلغ شناور را از طرف مقابل در نیمه ماه جولای دریافت می‌کند. این‌طور در نظر بگیرید که اکنون سه سال مانده تا قرارداد به زمان خاتمه برسد. اما شرکت می‌خواهد زودتر از این موعد قرارداد را به پایان برساند.

از همین رو، این شرکت می‌تواند وارد یک قرارداد سوآپ دیگر شود که موقعیت معکوسی دارد. منظور قراردادی است که طی آن بهره ثابتی را دریافت و بهره شناور را پرداخت می‌کند؛ درست معکوس سوآپ قبلی. در این قرارداد جدید، شرکت تعهد می‌دهد که به مدت سه سال، در ۱۵ جولای هر سال نرخ بهره لایبور را به طرف دیگر بپردازد. نرخ لایبور همان میانگین نرخ بهره بین‌بانکی است که بانک‌ها در کوتاه‌مدت به هم وام می‌دهند. اما تعهد طرف مقابل در این قرارداد سوآپ چیست؟ طرف دیگر باید در نیمه ژانویه نرخ بهره ثابت را به این شرکت بپردازد.

سازوکار قرارداد سوآپ معکوس

نرخ بهره ثابت در قرارداد جدید با توجه به شرایط روز بازار و در زمان تنظیم قرارداد معین شده است. پس مشخص است که امکان دارد با نرخ پنج درصدی که در قرارداد قبلی مشخص شده بود، متفاوت باشد. به هر طریق، مبالغی که بر حسب لایبور دریافت و پرداخت شده است با هم خنثی و برابر می‌شوند. شرکت هم مبالغ ثابت را با توجه به مابه‌التفاوت دو نرخ بهره‌ای که در قراردادها تعیین شده است، دریافت یا پرداخت خواهد کرد.

پس عملا در برابر نوسان‌های نرخ بهره لایبور، ریسکی متوجه شرکت نخواهد بود. این به آن معنا نیست که تمام ریسک‌ها از بین می‌رود. چرا که ریسک نکول هم‌چنان پابرجاست. این مسئله به آن خاطر است که هم‌چنان دو قرارداد سوآپ وجود دارند.

روش سوم: فروش قرارداد به شخص ثالث

حال می‌خواهیم ببینیم که روش دیگر خاتمه پیش از موعد قرارداد سوآپ چیست. در این روش، پای یک شخص ثالث به ماجرا باز می‌شود که می‌توان قرارداد را به او فروخت. برای درک بهتر این روش، فرض کنید که شرکتی یک قرارداد سوآپ را به ارزش ۱۰۰ هزار دلار منعقد کرده است. چنان‌چه طرف دیگر قرارداد موافقت خود را اعلام کند، شرکت مذکور می‌تواند با یافتن یک شخص ثالث، تعهداتش را که به مبلغ ۱۰۰ هزار دلار است، به او واگذار کند. البته بهتر است بدانید که این روش چندان هم متداول نیست.

روش چهارم: استفاده از اختیار معامله

اما به عنوان آخرین روش هم اشاره‌ای به اختیار معامله می‌کنیم. در این روش، برای خاتمه پیش از موعد قرارداد سوآپ از اختیار معامله استفاده می‌شود که به Swaption معروف است. اختیار معامله روی سوآپ، نوعی از قرارداد اختیار معامله است که در آن دارایی پایه، یک قرارداد سوآپ است. مانند سایر اختیار معامله‌ها، دارنده این قرارداد، مختار است که به سوآپ موضوع قرارداد وارد شود یا خیر. هم‌چنین او می‌تواند از طریق اختیار معامله روی سوآپ، اختیار ورود به قرارداد سوآپ معکوس را نیز داشته باشد.

انواع قرارداد سوآپ

با توجه به تعریف سوآپ به زبان ساده، دریافتیم که این قراردادها چه سازوکاری دارند. اما باید گفت که این قراردادها بر اساس دارایی پایه می‌توانند به انواع مختلفی تقسیم شوند. همان‌طور که در ابتدا هم اشاره کردیم، این دارایی‌ها می‌تواند شامل نرخ ارز، نرخ بهره،‌ سهام، کالا و … باشد.

سوآپ ارزی

پیش‌تر اشاره‌ای به این مسئله کردیم که سوآپ ارزی چیست. در سوآپ ارزی یا Currency Swap، پای ارزهای مختلف در میان است. مبالغ بهره در این نوع از قرارداد بر اساس ارزهای متفاوتی مبادله می‌شود. به این ترتیب طرفین این قراردادها می‌توانند در برابر نوسان‌های نرخ ارز مقاوم باشند و مدیریتی بهتر داشته باشند.

انواع سوآپ ارزی

  • در سال ۱۹۹۰، رایج‌ترین شکل قرارداد سوآپ، سوآپ ارز ثابت-ثابت بود. در این سوآپ ارزی گردش نقدینگی حول محور دو ارز متفاوت می‌چرخد. در این قرارداد، شرکت الف تعهد می‌دهد که نرخ ثابتی را بر اساس یک ارز مشخص بپردازد. شرکت ب هم نرخی ثابت را بر اساس یک ارز دیگر می‌پردازد.
  • نوع دیگری از سوآپ ارزی هم وجود دارد که به سوآپ ارزی ثابت-شناور معروف است. مشخص است که در این قرارداد، یکی از طرفین مبلغ را بر اساس نرخ ثابت یک ارز پرداخت می‌کند؛‌ در حالی که طرف مقابل بر اساس نرخ شناور ارزی دیگر پرداخت خود را انجام می‌دهد.
  • نوع دیگر سوآپ ارزی هم سوآپ شناور-شناور است که در آن هر دو طرف قرارداد، پرداخت‌ها را بر اساس نرخ‌های شناور ارزهای متفاوت و موردنظر خود انجام می‌دهند.
  • سوآپ ارز غیرهمسان نیز نوع دیگری از سوآپ ارزی است که بسیار رایج و متداول است. در این نوع از قرارداد سوآپ، یکی از طرفین نرخ بهره ثابت در یک ارز را در نظر می‌گیرد و پرداخت طرف دیگر بر اساس نرخ بهره متغیر در ارزی دیگر است.

تفاوت سوآپ ارزی با سایر قراردادهای سوآپ

به جز سوآپ‌های ارزی، در بقیه انواع سوآپ، مبالغ مبادله‌شده در تاریخ‌های تسویه بر اساس ارزهای یکسان محاسبه می‌شود. پس می‌توان دریافت که طرفین سوآپ، خالص مبالغ را میان خود جابجا می‌کنند. اما در سوآپ ارزی مبلغ پرداختی در تاریخ‌های مشخص تسویه بر اساس ارزهای مختلف محاسبه می‌شود. پس می‌توان دریافت که تفاوت سوآپ ارزی با سایر انواع قرارداد سوآپ چیست. در سوآپ ارزی طرفین به صورت جداگانه مبالغ خود را با توجه به ارز موردنظرشان پرداخت می‌کنند و خبری از تسویه خالص نیست.

سوآپ نرخ بهره

یکی از انواع قرارداد سوآپ، سوآپ نرخ بهره (Interest Rate Swap) است. در این نوع از سوآپ، طرفین مبالغ تعیین‌شده را بر اساس یک ارز مشابه دریافت و پرداخت می‌کنند. مبلغ اسمی قرارداد برای هر یک از طرفین برابر است و تسویه قرارداد به شکل خالص انجام می‌شود. در این سوآپ ممکن است دو حالت رخ دهد. در حالت نخست، دو طرف قرارداد می‌توانند مبالغ را بر اساس بهره متغیر پرداخت کنند. در حالت دوم، یکی از طرفین متعهد می‌شود که مبلغ را بر اساس نرخ بهره ثابت بپردازد. اما طرف دیگر مبلغ را بر حسب نرخ بهره متغیر پرداخت خواهد کرد.

اگر خاطرتان باشد، گفتیم که در سوآپ ارزی، طرفین می‌توانند مبالغ را بر حسب نرخ بهره ثابت بپردازند. اما این حالت در سوآپ نرخ بهره معنا ندارد. چرا که ارز در این نوع از قرارداد یکسان است. پس مبادله جریان‌های نقدی نیز با توجه به این مسئله کاملا یکسان خواهد بود. به علاوه در سوآپ نرخ بهره، نیازی نیست که مبلغ اسمی قرارداد در تاریخ شروع و پایان سوآپ رد و بدل شود. باز هم به این دلیل که دو طرف قرارداد با ارز یکسانی کار می‌کنند.

مثال برای سوآپ نرخ بهره

در نظر بگیرید که یک شرکت از یک بانک وام دریافت کرده است و باید مبلغ را بر حسب لایبور به علاوه درصد ثابتی پرداخت کند. می‌دانیم که نرخ لایبور متغیر است. پس شرکت برای این‌که ریسک خود را پوشش دهد، یک قرارداد سوآپ با بانک دیگری منعقد می‌کند که در بازار سوآپ فعالیت دارد. مطابق این قرارداد، شرکت مبالغ ثابتی را پرداخت می‌کند و مبالغی را بر حسب نرخ لایبور از سمت مقابل قرارداد دریافت می‌کند.

در این مثال، شرکت وام‌گیرنده از یک طرف با بانک وام‌دهنده و از طرف دیگر با بانکی که در بازار سوآپ فعال است سر و کار دارد. اما با توجه به نوع قراردادها، شرکت نرخ لایبور را مستقیما از بانک فعال در سوآپ دریافت و به بانک وام‌دهنده پرداخت می‌کند. در واقع این عمل برای پوشش ریسک نرخ تغییرات لایبور انجام شده است. با این کار، شرکت پرداخت‌های خود را به دو طرف دو قرارداد به پرداخت‌های ثابتی تغییر می‌دهد.

سواپ سهام

سوآپ سهام (Equity Swap) یکی دیگر از انواع قراردادهای سوآپ است. برای تعریف سوآپ سهام به زبان ساده می‌توان گفت که در این نوع از قرارداد، طرفین باید مبالغی را با توجه به بازده یا شاخص سهام با هم مبادله کنند. طراحی این نوع از سوآپ به گونه‌ای است که هم بازده ناشی از سود نقدی را دارد و هم بازده حاصل از منفعت سرمایه‌ای را.

معمولا مدیران پرتفوی از این نوع از سوآپ استفاده می‌کنند. برای این‌‌که بهتر متوجه شویم سوآپ سهام چیست، می‌توانیم یک قرارداد را در نظر بگیریم که در آن، یک طرف پرداخت خود را بر اساس مبلغ ثابت انجام می‌دهد و طرف دیگر مبالغ خود را بر اساس بازده شاخص S&P 500 می‌پردازد. منظور از بازده شاخص، تغییرات شاخص مذکور در یک برهه زمانی مشخص است. واضح است که هر دو نرخ باید در مبلغ ثابت قرارداد ضرب شوند تا جریان‌های نقدی پرداختی و دریافتی ایجاد شوند.

سوآپ نرخ بازده کل

یکی دیگر از انواع سوآپ، سوآپ نرخ بازده کل (TRORS) است. در این نوع از سوآپ هر دو طرف قرارداد، یک دارایی پایه را انتخاب می‌کنند و با هم توافق‌هایی را انجام می‌دهند. بر این اساس یکی از طرفین بهره‌هایی را که به آن دارایی تعلق می‌گیرد، دریافت می‌کند؛ البته ممکن است در این میان ارزش دارایی کاهش یا افزایش یابد. در عوض مبالغی ثابت یا شناور را به طرف دیگر پرداخت می‌کند. معمولا این پرداخت‌ها ارتباطی با مبالغی که طرف اول دریافت می‌کند، ندارد.

در واقع در این نوع از قرارداد سوآپ، طرف دوم از دارایی‌اش در برابر نوسان‌های قیمت، محافظت می‌کند و طرف اول نیز بدون آن‌که مالک واقعی دارایی باشد، از عواید اقتصادی آن بهره‌مند می‌شود.

با این تفاسیر، می‌توان دریافت که کارکردهای اصلی قرارداد سوآپ بازده کل چیست. دو کارکرد مهم‌تر را می‌توان چنین معرفی کرد:

  • نخست این‌‌که ریسک اعتباری دارایی پایه از طریق انتقال بازده کل به خریداران سوآپ کم می‌شود.
  • دیگر آن‌که ریسک بازار دارایی پایه برای فروشنده سوآپ، به واسطه جبران زیان کاهش ارزش دارایی پایه‌ خریدار سوآپ کم می‌شود.  

منافع استفاده از قرارداد سوآپ نرخ بازده کل

افزون بر این مسئله، منافع دیگری هم در استفاده از چنین قراردادی وجود دارد.

  • خریدار سوآپ نیازی به آن ندارد که برای تامین مالی به منظور خرید دارایی پایه به صورت شخصی اقدام کند. به جای آن مبلغی را به فروشنده سوآپ می‌دهد و بازده کل دارایی پایه را دریافت می‌کند.
  • خریدار سوآپ قادر خواهد بود در پی اقدامات مناسب فروشنده سوآپ برای تهیه دارایی پایه منتفع شود.
  • هم‌چنین خطر اقتصادی که ممکن است در پی فراهم کردن یک سبد متنوع از دارایی‌ها در یک معامله سوآپ به وجود آيد، با میزان خطری که در معاملات نقدی بازار وجود دارد برابر است. به همین دلیل است که سواپ بازده کل در مقایسه با بازار نقدی ابزار موثرتری به شمار می‌رود.

سوآپ نکول اعتباری

موسسه‌های مالی همواره با ریسک عدم بازپرداخت اقساط وام‌ها مواجه هستند. برای این‌که از دارایی‌های خود حفاظت کنند و این ریسک را پوشش دهند، از سوآپ نکول اعتباری کمک می‌گیرند. به این ترتیب، این موسسه‌ها در مقام خریدار قرارداد سوآپ ظاهر می‌شوند و با فروشنده توافق می‌کنند.

فروشنده‌های این قرارداد معمولا موسسه‌های بیمه‌ هستند. موسسات مالی متعهد می‌شوند که در زمان‌های مشخصی مبالغ معینی را به فروشنده قرارداد بپردازند. در عوض فروشنده نیز تضمین می‌کند که چنان‌چه مشتریان اقساط خود را به موسسه مالی پرداخت نکردند، معادل آن مبلغ را به موسسه مالی پرداخت کند. در این قرارداد، سقف تعهد از پیش‌ مشخص خواهد شد.

برای تعریف این نوع از سوآپ به زبان ساده باید گفت که خریدار مبلغی را در زمان‌های مشخص به فروشنده پرداخت می‌کند. در عوض فروشنده نیز متعهد می‌شود که در صورت عدم ایفای وام‌گیرندگان به تعهدات‌شان، یا در صورت وقوع حادثه‌ای، مبالغ مذکور را به خریدار بپردازد. این قرارداد به نوعی موجب می‌شود که صاحبان دارایی، سرمایه خود را به صورت دوره‌ای در برابر چنین ریسک‌هایی بیمه کنند.

تفاوت سوآپ نکول اعتباری و قرارداد سوآپ نرخ بازده کل چست؟

تفاوت این دو قرارداد در این است که در سوآپ نکول اعتباری، دارایی در برابر وقوع اتفاقی خاص محافظت می‌شود. اما در سوآپ نرخ بازده کل، دارایی در برابر کاهش ارزش احتمالی‌اش در آینده محافظت می‌شود. می‌توان گفت سوآپ نکول اعتباری از ابزارهای مشتقه اعتباری در نظر گرفته می‌شود. در حالی‌که سوآپ نرخ بازده کل چنین نقشی ندارد.

سوآپ کالا

تا کنون و تا به این‌جا دریافته‌ایم که قرارداد سوآپ چیست و انواع آن را بررسی کرده‌ایم. درست مانند سوآپ ارزی، سواپ نرخ بهره و سوآپ سهام، می‌توان قرارداد سوآپ را روی هر کالای دیگری هم تعریف کرد. سوآپ کالا از جمله رایج‌ترین انواع قرارداد سوآپ به شمار می‌رود. مثلا شرکت‌های هواپیمایی برای آن‌که سوخت آینده خود را تامین کنند، اقدام به انعقاد قرارداد سوآپ می‌کنند. بر اساس این قرارداد، این شرکت‌ها مبالغ ثابتی را به طرف دیگر قرارداد می‌پردازند. در مقابل،‌ طرف دوم مبالغی را به این شرکت‌ها پرداخت می‌کند که مبنای آن قیمت سوخت است.

به علاوه، برای این‌که قیمت طلا و سایر فلزات گران‌بها یا گاز طبیعی نیز تثبیت شود، از قرارداد سوآپ استفاده می‌شود. مشخص است که هدف از انعقاد این نوع از قرارداد سوآپ چیست. افراد تمایل دارند که قیمت خرید یا فروش کالاهایی مانند طلا را تثبیت کنند. به علاوه برای کالاهایی که قابلیت ذخیره‌سازی ندارند هم می‌توان از این قراردادها استفاده کرد. منظور برق، آب یا هواست که نمی‌توان آن‌ها را ذخیره کرد.

سوآپ آب و هوا نوعی از این قراردادهاست که بر اساس آن، مبنای مبالغ پرداختی بر اساس معیار مشخصی اندازه‌گیری می‌شود. مثلا میزان بارش یا دمای هوا یا خسارت‌هایی که در پی تغییرات آب و هوایی ایجاد می‌شود.

قراردادهای سواپ نفتی نیز در دسته قرار دادهای معاوضه کالا قرار می‌گیرد. در حقیقت می‌توان گفت رایج‌ترین قرارداد معاوضه کالا، همین قرارداد سوآپ نفتی است. کشور ما به دلیل آن‌که به آب‌راه‌های بین‌المللی و خطوط لوله دسترسی دارد، موقعیت بسیار خوبی را برای سوآپ نفتی و سایر فرآورده‌های نفتی در اختیار دارد.

جمع‌بندی

در این مطلب تلاش کردیم که قرارداد سوآپ را به زبان ساده تعریف کنیم. در این راستا برای آن‌که توضیح دهیم قرارداد سوآپ چیست، مثال‌هایی را نیز بیان کردیم. اکنون می‌دانیم که قراردادهای سوآپ یا معاوضه در دسته ابزارهای مشتقه بازارهای مالی قرار دارند. این ابزارها در قراردادهای تجاری جایگاه ویژه‌ای دارند و بر اساس مبادله دو جریان آتی (ثابت یا متغیر) عمل می‌کنند.

این قراردادها برای پوشش ریسک‌های تجاری مورد استفاده قرار می‌گیرند. دارایی پایه در این قراردادها می‌تواند ارز،‌ کالا یا نرخ بهره باشد. درست است که ایران به لحاظ موقعیت‌های استراتژیک در خاورمیانه می‌تواند از این قرارداد استفاده کند، اما خلا قرارداد سوآپ در تجارت کشور ما به وضوح به چشم می‌خورد.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا