مقالات

شبه پول چیست؟ پول غیرنقدی که می‌تواند تورم را مهار کند!

نقش پول و مفهوم آن در اقتصاد بسیار پررنگ است. پول همان وسیله مبادله‌ای است که به کمک آن می‌توان کالاها و خدمات مورد نیاز را تهیه کرد. در واقع هر واسطه‌ای که در جامعه به منظور دادوستد از آن استفاده می‌شود و مورد پذیرش عموم است پول نامیده می‌شود. با این حال به جز پول، مفاهیم دیگری مانند شبه‌ پول نیز وجود دارند که نقشی همانند پول ایفا می‌کنند. اما شبه پول دقیقا چیست و چه نقشی در اقتصاد دارد؟ آن‌چه در ادامه می‌خوانید به شما کمک می‌کند تا پاسخ مناسبی برای این پرسش‌ها بیابید.

شبه پول چیست؟

بررسی نقش شبه پول در اقتصاد

برای آن‌که نقش شبه پول در اقتصاد را دریابیم لازم است بدانیم که منظور از شبه پول چیست. به دارایی‌هایی که نقد نیستند ولی قابلیت نقدشوندگی بالایی دارند، شبه پول گفته می‌شود. مثلا حساب‌های پس‌انداز، صندوق‌های سرمایه‌گذاری بازار پول، سپرده مدت‌دار، ارزهای خارجی و یا اوراق قرضه دولتی از انواع شبه پول به شمار می‌روند. ویژگی‌ این دارایی‌ها این است که برای تبدیل آن‌ها به پول نقد، نیاز به اتلاف زمان نیست و این امر به سرعت و به آسانی قابل انجام است.

اگر بخواهیم از منظری دیگر به این مسئله توجه کنیم باید گفت، زمانی که به بانک مراجعه می‌کنید تا حسابی افتتاح کنید، عمل واریز وجه به حساب مساوی است با تبدیل پول به شبه‌ پول. یعنی درست است که شما پول نقدتان را دیگر در دست ندارید، ولی با مراجعه به بانک می‌توانید دارایی خود را به صورت نقدی دریافت کنید.

شبه پول را می‌توان جانشین بسیار مناسبی برای پول دانست. از جمله ویژگی‌هایی که برای شبه پول نام می‌برند می‌توان به خاصیت ضدتورمی بودن آن در کوتاه‌مدت اشاره کرد. زیرا دارندگان شبه پول، برای مدتی قصد هزینه و یا خرج کردن آن را ندارند؛ اگر چنین قصدی داشتند، دارایی خود را در قالب پول که شکلی نقدی دارد نگه می‌داشتند.

اما فرمول محاسبه شبه پول چیست؟ این رابطه به شکل زیر نمایش داده می‌شود:

فرمول محاسبه شبه پول

شبه پول = سپره‌های مدت‌دار + پس‌انداز مردم در بانک‌ها و موسسات مالی

منظور از پایه پولی چیست؟

به منظور ساختن الگویی برای عرضه پول، لازم است که با مفهوم پایه پولی و پول پرقدرت آشنا شویم.

پایه پولی عبارت است از:

  • صورت بدهی مقامات بانک مرکزی به بخش‌های خصوصی؛ یعنی اسکناس و مسکوکاتی که در دست مردم است.
  • صورت بدهی بانک مرکزی به سایر بانک‌ها؛ یعنی اسکناس و مسکوکاتی که در اختیار بانک‌هاست. هم‌چنین سپرده‌های قانونی و سپرده‌های اضافی بانک‌ها نزد بانک مرکزی نیز در این دسته قرار می‌گیرد.

به طور کلی پایه پولی عبارت‌ است از مجموع دارایی‌های خارجی و داخلی بانک مرکزی.

بنا به آن‌چه گفته شد، پایه پولی تابعی از تغییرات دارایی‌های مالی بانک مرکزی به شمار می‌رود. همان‌طور که می‌دانیم یکی از مهم‌ترین وظایف بانک مرکزی در هر کشوری، انتشار اسکناس است. بدهی‌های بانک مرکزی نیز برابر است با همان اسکناس‌ها و مسکوکاتی که در اختیار مردم است؛ به‌علاوه ذخایر قانونی، اضافی و احتیاطی بانک‌های تجاری.

روال کار به این صورت است که بانک مرکزی با توجه به میزان دارایی‌های خود دست به انتشار اسکناس می‌زند. اما در مواردی پیش می‌آید که خبری از انتشار اسکناس نیست. بلکه به جای آن، حساب بانک تجاری به صورت دفتری بستانکار خواهد شد. پس از آن بانک مذکور می‌تواند به این وسیله به اعطای وام به متقاضیان خود بپردازد. با توجه به تمام این موارد، پایه پولی که در ترازنامه بانک مرکزی درج شده است، از دارایی‌ها و بدهی‌ها تشکیل می‌شود.

دارایی‌ها

دارایی‌های بانک مرکزی عبارت‌اند از:

  • خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی از جمله موجودی ارز و هم‌چنین خالص مطالبات از خارج
  • ذخایر طلا
  • خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت که شامل مطالبات از بخش دولتی، سپرده‌های بخش دولتی، حساب سرمایه بانک مرکزی و اوراق قرضه دولتی است.
  • مطالبات بانک مرکزی از سایر بانک‌ها که عبارت‌اند از وام‌ها و اعتباراتی که به بانک‌های تجاری اعطا شده است.

بدهی‌ها

بدهی‌های بانک مرکزی عبارت‌اند از:

  • اسکناس و مسکوکاتی که در دست مردم است.
  • اسکناس و مسکوکاتی که نزد بانک‌هاست؛ یعنی بانک‌ها در صندوق خود این اسکناس‌ها را به صورت نقدینگی در اختیار دارند.
  • سپرده‌های ویژه بانکی که نزد بانک مرکزی است و به عنوان ذخایر اضافی بانک‌ها از آن یاد می‌شود.
  • سپرده‌های قانونی بانک‌ها نزد بانک مرکزی که ذخایر قانونی بانک‌ها به شمار می‌رود.

روابط ریاضی پایه پولی

در این بخش لازم است ابتدا چند اصطلاح را توضیح دهیم. دانستن این مفاهیم به ما کمک می‌کند که بهتر بدانیم نقش شبه پول چیست و کاربرد آن چگونه است.

  • سپرده‌های دیداری: به سپرده‌های جاری گفته می‌شود که در پی صدور چک امکان برداشت آن‌ها فراهم می‌شود.
  • سپرده‌های غیردیداری: همان شبه پول هستند که شامل سپرده‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز مسکن و سپرده‌های مدت‌دار یک تا چندساله هستند.
  • سپرده‌های قانونی: بانک‌ها باید بخشی از بدهی‌های موجود و به‌ويژه سپرده‌های اشخاص را در بانک مرکزی نگه دارند. نسبت سپرده قانونی ابزاری است که به پیاده‌سازی سیاست پولی بانک مرکزی کمک می‌کند. بانک مرکزی با تکیه بر افزایش نسبت سپرده قانونی، میزان تسهیلاتی را که بانک‌ها اعطا می‌کنند، کم می‌کند. به این ترتیب می‌تواند اعتبار بانک‌ها را منبسط کند.
  • سپرده اضافی: افتتاح حساب سپرده ویژه بانک‌ها در بانک مرکزی، با هدف اعمال سیاست‌های پولی به منظور کنترل و مهار نقدینگی انجام می‌شود. این کار به واسطه جذب منابع مازاد بانک‌ها اتفاق می‌افتد. بانک مرکزی نیز به سپرده‌های ویژه‌ بانک‌ها بر اساس قوانین معینی سود می‌پردازد.

عواملی که افزایش پایه پولی را در پی داشته باشند، منجر به افزایش حجم پول می‌شوند. اگر بخواهیم مقدار تغییر در عرضه پول را به دست آوریم، باید گفت این میزان برابر است با حاصل‌ضرب ضریب فزاینده خلق پول در تغییر پایه پولی. برای محاسبه پایه پولی باید در نظر داشت که:

  • پایه پولی H
  • نسبت اسکناس به سپرده cd
  • نرخ ذخیره قانونی rr
  • نرخ ذخیره اضافی er

حال نگاهی به روابط زیر بیندازید:

CU= cd * DD

CU برابر است با اسکناس‌ها و مسکوکاتی که مردم آن‌‌ها را نگهداری می‌کنند. DD هم مجموع سپرده‌های دیداری نزد بانک‌های تجاری است.

RR= rr * DD

RR برابر است با ذخایر قانونی بانک‌ها نزد بانک مرکزی.

ER= er * DD

ER برابر است با کل ذخایر اضافی بانک‌ها. پس پایه پولی عبارت است از:

CU + RR + ER

خلق نقدینگی چیست؟

پیش از آن‌که بگوییم تفاوت پول و شبه پول چیست، بهتر است کمی هم به مفهوم خلق نقدینگی بپردازیم. بانک‌ها با وام دادن، عمل خلق پول را انجام می‌دهند. البته این پول به شکل کاغذی نیست. بلکه یک سپرده الکترونیکی است که به صورت مانده‌حساب قابل مشاهده است.

ارقام مذکور در حقیقت بدهی بانک به صاحبان سپرده‌هاست. همان پولی که با استفاده از کارت عابربانک دریافت و خرج می‌کنید. مثلا بانک مبلغی را به عنوان وام به منظور رهن خانه به افراد می‌دهد. در واقع در چنین شرایطی حتما بانک مبلغ را به صورت فیزیکی و در قالب اسکناس به متقاضی تحویل نمی‌دهد. بلکه اعتبار حساب او را افزایش می‌دهد. در طی این فرایند پول جدید خلق می‌شود.

زمانی که بانک مرکزی از طریق انتشار اسکناس اقدام به افزایش پایه پولی می‌کند و یک ریال منتشر می‌کند، این امر موجب خلق بیش از یک ریال می‌شود. چرا که مردم به سپرده‌گذاری پول در بانک‌های تجاری و با استفاده از وام‌های بانکی می‌پردازند. به همین دلیل شاهد وجود یک ضریب تکاثری هستیم که تغییر حجم پول را در پی دارد.

ضریب فزاینده (تکاثری) خلق نقدینگی چیست؟

چنان‌چه بانک‌ها ذخایر اضافی خود را به صورت وام به متقاضیان پرداخت کنند، شاهد افزایش نقدینگی خواهیم بود. اما حتی اگر بانک‌های متعددی در یک کشور وجود داشته باشد، خلق پول به ضریب فزاینده آن بستگی دارد.

ضریب فزاینده مشخص می‌کند که یک وام چندبار می‌تواند در فرایند وام‌دهی از محل ذخایر اضافی بانک‌ها شرکت کند.

با نگاه به ضریب فزاینده، می‌توان دریافت که هر وام قدرت خلق چه مقدار نقدینگی را دارد. پس می‌توان گفت ضریب فزاینده عبارت است از نسبت تغییرات در عرضه پول به تغییر اولیه در ذخایر بانکی.

این ضریب نشان‌گر قدرت افزایش حجم پول با توجه به اقدامات بانک‌های تجاری است. یعنی می‌توان دریافت حجم پول به ازای هر واحد پولی تا چه میزان تغییر می‌کند.

به طور کلی اعطای وام موجب اعطای پول جدید اعتباری می‌شود. چرا که هم سپرده‌گذاران اصلی می‌توانند دارایی خود را برداشت کنند و هم وام‌گیرندگان به واسطه این اعتبار، به یک وسیله پرداخت و تبادل دسترسی پیدا کرده‌اند؛ وسیله‌ای که منشا و مبدا آن اعتبار بانک‌های تجاری است.

سرعت گردش پول چیست؟

سرعت گردش پول به تعداد دفعاتی گفته می‌شود که یک واحد پولی در یک بازه زمانی مشخص تبدل و دست‌به‌دست می‌شود. به عنوان مثال می‌توان فرض کرد که گردش یک اسکناس ۱۰۰ تومانی در طول یک سال دو مرتبه باشد. قدرت خرید این اسکناس با توجه به این امر برابر است با ۲۰۰ تومان در سال. چنان‌چه گردش پنج مرتبه باشد، قدرت خرید نیز به همان میزان افزایش پیدا می‌کند و برابر می‌شود با ۵۰۰ تومان.

تفاوت پول و شبه پول چیست؟

با توجه به آن‌چه در مورد شبه پول گفته شد، می‌توان دریافت که خاصیت نقدشوندگی بارزترین حدفاصل میان پول و شبه پول است. یعنی پول از خاصیت نقدشوندگی بیشتری برخوردار است. به همین ترتیب، سرعت تزریق پول به اقتصاد یک کشور بیشتر است. اما شبه پول دارایی‌‌ای است که در بانک به صورت سپرده نگهداری می‌شود. در سمت دیگر سپرده‌ها مدت‌دار هستند. یعنی شما نمی‌توانید هر زمان که اراده کردید پول خود را به صورت نقد در اختیار داشته باشید. به همین ترتیب برای تزریق شبه پول به اقتصاد باید اجازه دهید زمان بگذرد. پس سرعت بیشتری برای انجام این کار نیاز است.

شبه پول در ایران با پول چندان تفاوتی ندارد. زیرا افرادی که حساب‌های بانکی مدت‌دار افتتاح می‌کنند، می‌توانند در هر زمان و مطابق شرایطی که از پیش تعیین شده است، مبالغ خود را برداشت کنند یا انتقال دهند. شاید به همین دلیل است که کمتر عبارت شبه پول به گوش‌مان خورده است.

نقش شبه پول در اقتصاد چیست؟

مهم‌ترین نقش شبه پول، مهار تورم است. یعنی زمانی که دولت نیاز به کنترل تورم دارد، می‌تواند روی شبه پول حساب ویژه‌ای باز کند. سران دولت می‌توانند در چنین شرایطی تقاضا را کاهش دهند. اما این کار چگونه انجام‌پذیر است؟ در پاسخ باید گفت، با افزایش نرخ سود بانکی. به این ترتیب افراد ترغیب می‌شوند تا پول خود را به شبه پول تبدیل کنند. این کار با افزایش سپرده‌گذاری‌های بانکی انجام می‌شود.

در سمت مقابل و در شرایط خاص، ممکن است به افزایش تقاضا در جامعه نیاز باشد. به این ترتیب با کاهش نرخ سودهای بانکی می‌توان به رونق اقتصادی رسید چرا که در پی این امر، افراد کمتر به سراغ سپرده‌گذاری می‌روند؛ یعنی بیشتر تمایل پیدا می‌کنند که دارایی‌های خود را در اقتصاد وارد کنند و به این ترتیب به افزایش پول در جامعه کمک کنند.

در بسیاری از کشورها، به منظور تشویق مردم برای آزادسازی شبه پول‌ها، دولت کارمزدها و مالیات‌های معینی را از سپرده‌گذاران دریافت می‌کند. به این ترتیب تمایل افراد به سپره‌گذاری کم و کم‌تر می‌شود. در نتیجه پول فراوانی وارد چرخه اقتصادی می‌شود.

رابطه شبه پول و نقدینگی چیست؟

بانک‌ها علاوه بر مبلغ ذخیره اجباری که بنا به دستور دولت انجام می‌شود، می‌توانند مبلغ بیشتری را نیز نگهداری کنند. دلایل چنین اتفاقی مختلف است. مثلا ممکن است شرایط اقتصادی موجب اتخاذ چنین تصمیمی شود. در شرایطی که رکود بر جامعه حاکم است، احتمال دارد بانک‌ها مبلغ بیشتری را ذخیره کنند چرا که با توجه به وضعیت جامعه، اطمینان چندانی نسبت به توان مردم برای بازپرداخت وام ندارند. هم‌چنین بانک مرکزی نیز به منظور کنترل نقدینگی می‌تواند نرخ ذخیره اجباری را تغییر دهد.

اما اگر مردم پول‌هایی را که به صورت وام دریافت کرده‌اند دوباره سپرده‌گذاری نکنند، ضریب فزاینده نقدینگی عمل نخواهد کرد. مثلا ممکن است به جای آن‌که مبلغ را به بانک بسپارند، آن را در خانه نگه دارند. به این ترتیب پول وارد این چرخه نمی‌شود.

اجزای ضریب فزاینده پول چه تاثیری بر حجم پول دارد؟

  • نسبت میان اسکناس و مسکوکات در دست مردم به سپرده‌های دیداری، نشان می‌دهد که مردم در مبادلات خود از چه میزان اسکناس و چه میزان پول تحریری یا چک استفاده می‌کنند. چنان‌چه ترجیح دهند بیشتر دارایی خود را به صورت اسکناس در اختیار داشته باشند، بخش کمتری از دارایی‌شان به سپرده دیداری اختصاص داده می‌شود. در نتیجه بانک‌ها با کمبود منابع برای وام‌دهی و کاهش ضریب تکاثر پول اعتباری مواجه می‌شوند. به دنبال این اتفاقات، شاهد کم شدن حجم پول خواهیم بود.
  • افزایش نرخ ذخیره قانونی از جانب بانک مرکزی موجب می‌شود که این بانک در ازای مقدار معینی سپرده دیداری نزد بانک‌های تجاری، ذخایر قانونی بیشتری درخواست کند. به این ترتیب منابع حاصل از این سپرده‌ها به میزان کمی می‌توانند در فرایند وام‌دهی به کار روند. پس در نتیجه با کاهش حجم پول مواجه خواهیم بود.
  • چنان‌چه بانک‌های تجاری در مقابل سپرده‌های دیداری به میزانی معین، اقدام به نگهداری ذخایر اضافی بیشتر کنند، منابعی که از این طریق به دست می‌آیند کمتر به اعطای وام منجر خواهند شد. تغییرات نرخ ذحیره اضافی خود از عوامل زیر متاثر می‌شود:

نرخ بهره بازار (r) که افزایش هزینه فرصت ذخایر اضافی، راکد و یا بیکار بانک‌های تجاری را به دنبال دارد.

نرخ تنزیل (rd) که عبارت است از نرخ بهره استقراض بانک‌های تجاری از بانک مرکزی.

ریسک کمبود نقدینگی که ریسک و نگرانی بانک‌های تجاری در برابر کمبود نقدینگی را نشان می‌دهد.

پس کاهش نرخ بهره بازار، افزایش ریسک کمبود نقدینگی و افزایش نرخ تنزیل، عواملی هستند که افزایش نرخ ذخایر اضافی را به دنبال دارند. به این ترتیب شاهد کاهش ضریب تکاثر خلق نقدینگی و حجم پول خواهیم بود. بدیهی است در شرایطی که عکس این اتفاقات رخ دهد، شاهد افزایش ضریب تکاثر خلق نقدینگی و حجم پول خواهیم بود.

جمع‌بندی

به دارایی‌هایی که نقد نیستند ولی قابلیت نقدشوندگی بالایی دارند، شبه پول گفته می‌شود. حساب‌های پس‌انداز، صندوق‌های سرمایه‌گذاری بازار پول، سپرده مدت‌دار، ارزهای خارجی و یا اوراق قرضه دولتی از جمله انواع شبه پول هستند. تحلیل‌گران به کمک مفهوم شبه پول، میزان نقدشوندگی دارایی‌های مالی را تخمین می‌زنند. به طور کلی شبه پول را می‌توان جانشین مناسبی برای پول دانست که تفاوت آن تنها در قابلیت نقدشوندگی است.

اما نقش شبه پول در کنترل تورم مسئله‌ای است که حائز اهمیت است. به کمک این دارایی‌، دولت یک کشور می‌تواند اقدامات لازم را به منظور کنترل تورم اعمال کند. یعنی هر زمان نیاز باشد، نرخ سپرده‌های بانکی را افزایش می‌دهند. به این ترتیب مردم پول خود را سپرده‌گذاری و آن را به شبه پول تبدیل می‌کنند. اما در شرایطی هم نیاز است که میزان تقاضا افزایش پیدا کند. پس لازم است مردم شبه پول را از بانک خارج کنند و به صورت پول به اقتصاد تزریق کنند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا